Aangeraakt, met Ineke Clement

Aangeraakt, met Ineke Clement - zondag 11 maart 2018, 13:00 uur.

Vandaag is het thema: Depressie, opstanding en passiemuziek in de Veertigdagentijd.

Centraal staat volksziekte nummer één in Nederland: depressie, die de laatste maanden weer volop in de belangstelling staat. Eén op de vijf van alle volwassen Nederlanders krijgt er ooit mee te maken... Clement werkte van 2001 tot 2011 als geestelijk verzorger in een psychiatrisch centrum.
Op een dag, het loopt tegen Kerst en overal zijn lichtjes, hoort zij een bedeesd klopje op de deur van haar kamer. Voor haar staat een slanke vrouw met licht grijzend haar en een mooi gezicht dat inténs treurig staat. Ze vraagt of ze eens mag komen praten. "U bent toch dominee, hè?", begint ze, "Ik wil niet horen dat het weer licht wordt…. en ik wil het ook niet over God hebben"… Ik zeg: "Ga zitten, koffie?" Ze knikt…
Het is de eerste van een reeks ontmoetingen met, laten we haar Rosalie noemen. Ze vertelt over haar gevecht tegen de steeds terugkerende somberheid, dat ze een kleinkind heeft en daar helemaal niet van kan genieten en over haar verlangen naar de dood... Ik luister. Dat is móeilijk in de omgang met mensen in een depressie. Lúisteren, niet aankomen met troost die dan goedkoop is in de trant van: "Ach, je moet maar denken: de zon gaat wel weer schijnen. Of: je moet toch blijven leven voor je kinderen en kleinkinderen, ze houden van je". En al helemaal niet: "Gód laat je niet in de steek"...
Het kan allemaal wel waar zijn, maar op dát moment is het voor deze vrouw níet waar. Rosalie verwoordde dat zelf het meest indringend in een tekst van haar hand die ik later kreeg:

"Geen ruimte, voor mijn wanhoop, de zwaarte;
troost, goed bedoeld, maar leeg;
troost, gaat over morgen, wees vandaag bij me, en stil"

Deze stemming wordt treffend verklankt en verwoord in het oratorium Elias van Felix Mendelssohn, gebaseerd op de profeet Elia, die ook periodes van depressie kende. Komt dat dan voor in de Bijbel? Het wordt niet zo benoemd, maar het lijkt erop: "It is enough! O Lord, now take away my life, for I am not better than my fathers! I desire to live no longer; now let me die, for my days are but vanity!" (Het is genoeg, ik wil niet meer leven, het is allemaal tevergeefs geweest) horen we in de aria van de bas, nadat er heel veel is gebeurd en daar zit Elia, in de woestijn, moe, leeg en eenzaam. Mendelssohn maakt er indringende treurmuziek bij, je hoort in de eerste maten het gesjok van een doodvermoeide Elia..
Achteraf besefte ik dat Rosalie me wilde tésten. Kan deze gesprekspartner het aan om de wánhoop mee te voelen die ik overdraag? Het gevoel van vergeefsheid dat we ook in de aria van de Elias hoorden, dat gevoel dat vaak wordt gekoppeld aan de beleving van mensen, dat Gód er ook niet is.
"God is weg", zei Rosalie daarom geregeld…De vraag voor míj was: Kan deze dominee de godverlatenheid serieus nemen door de Eeuwige niet meteen weer te laten opdraven?...

Depressie is ook dood, het is levend dood zijn, heb ik patiënten horen zeggen, magistraal op muziek gezet door de onovertroffen Johan S. Bach. Bijvoorbeeld in een ontroerende aria uit de Mattheüspassion, en dan met name het begin van het tweede deel, waarin de alt klaagt: "Ach, nun ist mein Jesus hin" en daardoorheen een tekst uit het Hooglied. Het Hooglied? Dat gaat toch over de liefde en niet over de dood? Maar dat zijn twee kanten van dezelfde medaille. Er is geen liefde zonder lijden en er is geen lijden zonder verlangen naar liefde.
In het luisteren naar het prachtig getoonzette lijdensevangelie kunnen mensen ook de diepe troost van de liefde voelen. Van Jézus - voor gelovigen - of breder, van een universele liefde die ook door niet-gelovigen gevoeld wordt.

Bach verloor zijn eerste vrouw en tien van zijn twintig kinderen, onvoorstelbaar veel, want elk verloren kind is er één teveel… Je hoort dat verdriet in zijn muziek en daarom is het ook zo troostend want dat verdriet is van alle tijden. Maar - in elk geval bij Bach - is er ook de hoop op 'een later', op Opstanding uit de dood, dankzij het offer van Jezus. Dat was voor de zeer gelovige Bach waar en zeker… Dat is goed te horen in zijn Johannes Passion. Aan het slot klinkt daar: het 'Ruht wohl' haast als een dans en het aansluitende koraal eindigt in een triomfantelijke lofprijzing: "Ich will dich preisen ewiglich!"… Daarom is het niet allemaal treurnis in zijn passiemuziek. Anders dan aan het slot van de Mattheüspassie met het 'Wir setzen uns mit Tränen nieder’ is hier niet alleen sprake van tranen, maar - zou je kunnen zeggen: de poort naar de hemel staat open.

Algemene programma informatie:

Wilt u reageren op dit programma? Stuur een e-mail naar: aangeraakt@radiobloemendaal.nl.

Een pastoraal programma gemaakt door Ineke Clement met verhalen afgewisseld door muziek. Ieder programma gaat uit van een ander thema.

Ineke Clement (1948) begint haar werkzame leven als verpleegkundige. Door haar betrokkenheid bij de Basisbeweging Nederland kiest ze voor de theologische studie waarin ze in 1989 haar doctoraal doet aan de Katholieke Universiteit Utrecht. Na haar kerkelijke opleiding in Leiden wordt ze fulltime predikant in Drenthe en later geestelijk verzorger in de psychiatrie, in Poortugaal en Hellevoetsluis. De laatste jaren staan in het teken van het ouderenwerk en vorig jaar neemt Ineke op 69-jarige leeftijd afscheid. Daardoor komt er tijd vrij om voor Radio Bloemendaal een pastoraal programma te gaan maken. Daarin wil Ineke haar ervaringen als pastor, bijbelverhalen, en literatuur combineren met muziek en daartussen een verbinding maken om mensen op die manier te raken. De liefde voor de klassieke muziek heeft ze van huis uit meegekregen, zelf heeft ze haar hele leven gezongen en is lid van het Haarlems Bach Ensemble.

Terug naar het overzicht…